Деепричастием и зэман формэхэр

Мурадхэр:

1.Деепричастиер  щхьэк1э, бжыгъэк1э  зэхъуэк1а зэрыхъур  къэпщ-н;  зэман формэхэр убзыхун.

2. Сыт хуэдэ лэжьыгъэми пщ1э лей хуэфащэу зэрыщытыр гъэбелджылын.

3.Бзэм зегъэужьын. Псалъэжьхэм я мыхьэнэр убзыхун. Литературэм и теорием ехьэл1а  упщ1эхэр зэпкърыхын.

Урокым и ек1уэк1ык1эр

1.Организационнэ дакъикъэ

Еджак1уэхэр урокым зэрыхуэхьэзырыр къэхутэн.

Унэ лэжьыгъэр къэпщытэжын

Егъ.  Хэт сигу къигъэк1ыжын урок к1уам  дызэджа темэр?

Едж. Урок к1уам деджащ  деепричастиер щхьэк1э, бжыгъэк1э  зэхъуэк1а  зэрыхъум, лэжьыгъэ 288-р тхыгъэк1э тщ1ыжын хуеящ.

Егъ. Упсэу! Иджыпсту  ц1ыхуит1ыр карточкэхэмк1э  мэлажьэ, адрейхэр си  гъусэу  фолажьэ. (карточкэхэм  итым  щыгъуазэ  щ1ын.)

Ди  грамматическэ картэмк1э къэралыгъуэ гуэрым дитщ. Сыт хуэдэ ар?

Едж. Дэ дыщохьэщ1э «Морфологие жыхуи1э  къэралыгъуэм,

        абы и  «Деепричастие» къалэм дыщы1эщ.

Егъ.  Сыт деепричастиек1э зэджэр?

Едж.  Деепричастиер  глаго  формэщ. Дэтхэнэ  глаголми хуэдэу, абы лэжьыгъэ хэлъщ.Абы къегъэлъагъуэ нэгъуэщ1 лэжьыгъэр      къызэрыхъур.

Щапхъэ:  мыхъейуэ щыст, щыту машхэ, зиплъыхьурэ мак1уэ.

Егъ. Деепр-р  щхьэк1э, бжыгъэк1э  зэхъуэк1а зэрыхъур зэщхьыр сыт?

Едж. Ахэр глаголым и грам-кэ мыхьэнэхэм щыщу причастием хэлъщ.

Егъ. Щхьэуэ дапщэ ди1э? Сыт хуэдэ бжыгъэхэр ди1э?

Едж. Щхьэуэ щы ди1эщ , бжыгъэр—закъуэрэ куэду егуэш.

Егъ. Адэк1э доскам ит едзыгъуэм доджэ.

Доскам:  «Ягъэ   к1ынкъым »,- же1эр игук1э

                  И  щхьэр къе1этыж;

                  Еубыдыжри пхъэ1эщэк1ыр.

                  Лажьэу хоувэж.

Едзыгъуэр къызыхэха тхыгъэр къафщ1э, деепр-р  зэрыт  щхьэр къыжыф1э.

Едж.  Лажьэу псалъэр деепр-щ,ещанэ щхьэм итщ.

           Нало  З.  и «Ц1ыху  напэ» балладэм къыхэхащ.

Егъ. Балладэк1э зэджэр хэт къызжи1эн?

Едж. Балладэр усэу тхащ.Абы усак1уэм  и  зэхэщ1эныгъэм нэмыщ1а     гъащ1эм  къыщыхъу,  л1ыгъэк1э гъэнщ1а 1уэхугъуэхэр  къегъэлъагъуэ.

Егъ. Лажьэу  хоувэж- сказуемэр   зэрыт  щхьэмрэ  бжыгъэмрэ деепр-р  зэрытымрэ зэтехуэу  п1эрэ?

Едж. Сказуемэр-3-нэ щхьэщ,закъуэ  бжыгъэщ. Деепр-ри абы тохуэ.

Лэжьыгъэ 288-р зэрагъэзэщ1ар жьэр-тэу къэхутэн, карточкэхэр къе1ыхыжын.

2.  Темэщ1эр  етын.

Ди  урокым пыдощэ. Иджыпсту  и  гугъу фхуэсщ1ынущ дееп-м  и  зэман формэхэм. Бзэм  сыт хуэдэ зэман формэхэр ди1эу фщ1эжрэ?

Едж. Блэк1а,ит,къэк1уэну  зэманхэр  ди1эщ.

Егъ. Доскам:  1. Хьэмым къытрашауэ нартыхур тезщ.

                          2. Хьэмым  дытесу  нартыхур дотхъ.

                          3. Нартыхур ттхъыурэ  матэм  идодзэ.

Мы псалъэухахэм доплъри  деепр-р  къыдогъуэт. Сказуемэр зэрыт зэманымрэ деепр-р зэрытымрэ  на1уэ дощ1.

Деерп-м  зэман формит1 и1эщ:  блэк1а,ит зэман.

Блэк1а зэман формэ зи1эхэр зэф1эк1а лэжьыгъэ къызэрык1 деепр-щ.

Къытрашауэ – блэк1а зэман формэм суффикс –а- и1эщ. А формэхэр зи1эр суффикс  - уэ-к1э къэхъу деепр-щ.

Ит зэман  формэм зэман  къэзыгъэлъагъуэ аффикс  гуэри  пыувэкъым.

Апхуэдэ зэман формэ зи1э деепр-р къохъу –у/-уэ-,-урэ-  суф-к1э.

Дытесу,  ттхъыурэ.

Деепр-рэ ар зэпха   сказуемэмрэ зэманк1э зэтехуэнк1э хъунущ.

Дытесу дотхъ.- итзэманым т1ури  итщ.

Гу лъегъэтэн :  Урысыбзэм  деепр-м  зэман  формэ  и1экъым.

Егъ. Доскам ит щапхъэхэр псори фи тетрадхэм ивотхэ.

3. Урокым къащ1ар егъэбыдыл1эн.

Егъ. Лэжьыгъэ  290-р тетрадым щагъэзащ1э. Ар яуха нэужь  бзэм  зегъэужьыным хухэтха 1ыхьэм долэжь.

Доскам  ит  псалъэухаищыр лэжьыгъэм  епхащ. Хэт  къызжи1э абы къыхэбгъэщ хъуну псалъэхэр , лэжьыгъэм  ехьэл1ауэ.

Доскам:  Пхъэ1эщэк1э  щ1ыр явэ.

                Нартыхур  трасэурэ  къагъэк1.

                Нартыхур 1уахыжурэ  хьэмым яшэ.

«Хьэм»- жи1эмэ гъавэхэр щызэрахьэ щ1ып1э жи1эу аращ.

« Нартыхур» къигъэк1ыу, хьэмым  иригъэшэн  щхьэк1э ц1ыхум лэжьыгъэшхуэ елэжь. Ар  ерыскъыщ.  Мис  ар зэхэфщ1ык1ыу,ц1ыхум,абы и лэжьыгъэм пщ1э  лей  хуэфщ1ын хуейщ. «Пщ1э пщ1ымэ зыхуэпщ1ыжыр уи щхьэщ»-же1э  адыгэ псалъэжьми.

Сыт  псалъэжьхэм  дэ къыдатыфынур?

Едж.  Псалъэжьыр  ар ц1ыхубэм езым ищ1э 1ущыгъэхэр к1эщ1  дыдзу  къызэри1уатэ  псалъэщ,абы ц1ыхур ф1ым, дахэм хуеущи1,гъэсэныгъэ  и  лъэныкъуэк1э  къалэнышхуэ  егъэзащ1э.

Егъ. Лэжьыгъэм  ехьэл1а псалъэжь  куэд  щы1эщ.  Ахэр  зэрыфщ1эр  къэсхутэнщ.

Доскам  ит  псалъэжьхэм  къызыхуэт  псалъэхэр хагъэувэжурэ  жа1э.

Егъ.  Фыпсэу, ф1ы дыдзу псалъэжьхэри фощ1э.

Адэк1э  унэ  лэжьыгъэр  фи  дневникхэм  ивотхэ-пар.-70,  лэжь.  289.

Нобэ ди  урокыр духащ. Узыншэу фыщыт!

Оценкэ  еджак1уэхэм яхуэгъэувын.