Очерк, посвященный героям Великой Отечественной войны

Къарындашланы жигитликлери

   Хар ёмюрню кесини жигитлери, жигитлик этерча да ишлери болгъандыла. 20-чы ёмюрню аллындан башлап белгили ишле уа кёп бола келгендиле.Ала уллу къаугъала, урушла бла башланнган эдиле. Революцияны кючю бла патчахлыкъны тайдырыу узакъ Петербургда болгъан эсе да, аны тауушу тау эллеге да жел ургъанча жетген эди. Жангы жашауну алгъышлагъанла да, сакълагъанла да болгъандыла. Дунияны башын къарангылыкъ бийлегенде, андан къутулуу, дуния жарыкълыкъгъа, къара таныугъа онг болууун ким излемегенди. Революцияны бораны уа, аны битеу Россейге келтирген эди. Тау халкълагъа да , аны бла бирге, къара таныр амал да келген эди. Миллетде уа ол заманда , революция келгинчиннге да, бар эдиле, аз болса да , окъугъан адамла. Орусбийланы Исмаилча , Абайланы Мусосча .Аланы онглары бар эди узакъгъа барып билим алыргъа. Шауайланы Дауут- Хаджи, Мечиланы Кязимча акъылманларыбыз а кеслерини билимлерин 19-20-чы ёмюрледе окъуна Жууукъ Востокга барып айнытхандыла. Ала миллет литератураны мурдорун салгъанла болгъандыла.Ала Востокну дуниягъа белгили болгъан культура байлыгъыны юлгюсюнде айнытхандыла ёз маданиятларын.Аланы жазма тизгинлерин окъуй , биз эскертме этгенбиз кесибизге аланы къыйынларын. Белгили адамла, узакъ ёмюрледе айтханнга кёре,маданиятны ишине къатышханла, ала ёмюрлеге къулланадыла. Аланы ишлерине къартлыкъ, эскилик жетмейди. Биз да анга шагъатбыз . 18-19- чу ёмюрледен жетген чыгъармала заманны чархында магъаналарын тас этмегенди, ол мындан ары энтда да кёп тёлюлеге, ёмюрлеге къуллукъ этерик затладыла, хар сёзлери бюгюннгю жумушну толтургъан кибик.

   Алай ол ишлени хар бош адам да окъургъа, ангыларгъа онг болургъа керек эди. Къарангылыкъ дуниядан чыгъаргъа, битеу Россей эм да тау халкълагъа Уллу Октябрь революция болушханды. Революцияны бораны эски жашауну кетере, аны жангырта, жарыкълыкъгъа эшик ачаргъа эди умуту. Алай ол жангылыкъланы кереклилигин ангылап , къарай билиу да акъыллылыкъны , жигитликни сурай эди. Ол замандагъы интеллегенцияда да, къара халкъгъа болушуугъа амал излеуде сагъышда эдиле.Битеу Россейдеги белгили жазыучула, къуллукъчула да патчахны оноуу бла ишлеген заманда арсарлы эдиле жашауну къайсы жаны тап келликди деп.Аны оноууна бой салгъанла да, салалмагъанла да кёп эдиле. Ол заманны тюрлениулери бир адамны да къоймагъанды сагъыш этдирмей. Битеу къыралны халкъы да сайлам этгенлерине кёре къурагъандыла жашауларын. Революцияны оноууна кирмеген кёп адам къыралдан окъуна кетип , башха къыралла да жашап да къалгъандыла.Къыйын иш , къыйын оноу алып эди адамланы акъылларын.

   Жашауда тюрлениуле уа керек эдиле. Аны алайлыгъын ангылагъанла колхозла къураугъа, школла ачаргъа, къарангылыкъны хорларгъа атлам эте эдиле. Аланы бек тийиншлилерин а , революцияны оноуу бла къуралгъан коммунистлени партиясыны ячейкалары кеслерини членлерине алып, оноугъа салгъан эдиле.Тау эллени арасында да бар эдиле аллай уллу ишге тийиншли болгъанла.Табийгъат берген акъылларын тюзюне айландырып халкъны аллында жумушха чыкъгъанла.

   Тёбен Чегемде жашагъан Татчаланы Дидиуню юйюрю аладан бири эди. Дидиуню тёрт жашы:Баттал, Адилгерий, Аслангерий, Адемей, эки къызы Сайхат бла Кани эдиле.Гитче жашы Адемей жашчыкълай окъуна бир жумушдан къайытып келе, ажымлы дуниядан кетген эди. Баттал, Адилгерий, Аслангерий а Коммунистле къурагъан партияны жумушунда къатышхан , анга да кертичилей къалгъан , аны ишин къурауда да уллу къыйынлары болгъан коммунистле болгъандыла.Ала фахмуларын, къарыуларын да аямагъан жигитлери эдиле.Аланы кёрген, таныгъан адамла бирден акъыллары, адамлыкълары, ариулукълары да халкъ сукъланырча болгъан жашла дей эдиле. Къарындашла халкъны тюз жолгъа салыргъа итинген ,аны кереклилигин ангылагъан, жумушну толтурургъа къолларындан да келген жашла болгъандыла . Патчахлыкъны оноуу халкъланы жарлылагъа бла бийлеге юлешип тургъанын унутургъа кереклилигин ала иги ангылагъандыла. Биринчи болуп да Коммунист партияны членлерине киргендиле.Аланы ишлерине чюйре баргъан кючле бла уллу иш бардыргъандыла.Саулай элни халкъы хар жумушну да кесича ангылагъанды . Жарлылыкъдан,къарангылыкъдан эрикген халкъны арасында бирлик жокъ эди. Жангы жашауда да игилик, тынчлыкъ келликди деп ангылатыу да чексиз къыйын эди. Колхозланы къурауда аны  ишлер хали , аланы къарангылыкъ да , жалчылыкъ да унукъгъан сезимлерин уятхан да бош, кёлю болмагъан оноучуланы къолундан айхай да келлик тюйюл эди. Жашауну излемине кёре уа жыйырма тёрт, беш жыллыкъ жашла болуп партиягъа кирген эдиле Баттал да, Адилгерий да , Аслангерий да.Аланы юсюнден берилген архив документлеге кёре 1925 жылда 2-чи мартда кирген эди Адилгерий коммунист партиягъа член болуп. Баттал 1923 жылда , Аслангерий а аны ызындан кирген эдиле.Кеслерини толтургъан ишлеринде кёргюзтген хунерлерини кючю бла уа ала алгъан ишлерин иги ишлегендиле. Аны себепли жууаплы къырал къуллукълада да аны ючюн ишлеген эдиле. Коммунист партия аланы ючюсюню      ишлерине да бек бийик багъа берген эди. Бийик къырал къуллукъларына салына, ала бир заманда да эссизлик, уллу кёллюлюк этмегендиле ишлеринде. Татчаланы Баттал , партияны члени,Тёбен Чегемде партия ячейкасын кеси къурагъан эди, анга таматалыкъ этип да кеси башлагъанды . Анда ишлей тура , ол дагъыда жангы къуралгъан колхозгъа да председателлик этген эди.Колхозланы къурап башлагъан кезиуде кулакланы малларын арагъа жыйышдырып башлагъанда Баттал болгъанды. Аны элчиле да иги биледиле. Ол элчилени колхозгъа бирикдирип, жашауларын игилендириуню аямагъанды. Ол къуллукъда Баттал бир талай заманны ишлегенди. Андан сора аны иш хунерин кёрюп, анга уллу багъа берип, аны районну потребкооперациясыны таматасына салгъан эдиле. Ол къыйын заманда кооперацияны къурау жашауну излемине бек керек иш болгъанны себепли, ол жумушну толтуруу да бош адамны къолундан келлик иш болмагъаныча,Баттал къыйын жумушну бет жарыкъ толтуруп турду.Бир талай замандан сора партия хунерин андан да ары ёсдюрюу мурат да партия комитет аны Геленжик шахарда бардырылгъан курслагъа ийди. Аны бошагъандан сора уа ол кесини элинде коммунистлеге башчылыкъ этиу ишни бардырды. Башында айтханыбызча Татчаланы Адилгерий 25 жылында кирген эди партияны члени болуп. Адилгерий ишчи жолун эл школну устазы болуп башлагъан эди. Ызы бла парторганизацияны секретары болуп къуллукъ этеди.Уллу иш хунери бла кёплеге юлгю болгъан Адилгерий, Тёбен Чегемни Эл Советине башчылыкъ эте, элни кереклерине къайгъыра,ол кёз аллында тута эди хар бир юйюрню не тюрлю жумушларында да. Ол ангылай эди жангы жашау элге къаллай бет берлигин. Ол ийнана эди хар юйюрню къадары иги болуруна.Бу къуллукъда бир талай заман ишлегенден сора районла къуралып башланадыла, Адилгерийни да Тёбен Чегем район милицияны таматасыны къуллугъуна саладыла.Аллай жууаплы, бийик да къуллукъда ол бир талай заманны ишлеген эди. Заманнга кёре уа, ол къыйын заманны ,бек къыйын да, жууаплы да къуллугъу эди.Айхай да болур эдиле аны сюйген да , сюймеген да адамлары.Заманны хали алай эди, кёпле алыкъа кеслерин табалмай эдиле олсагъатда.Обществону ичинде уа тизгин, бир оноу керек эди.Жангы жашау адамланы ,алагъа оноу этген къуллукъчуланы алларында болмагъанча къыйын жумушла сала эди. Аны ангылау, толтуруу да халкъны аллында баргъанланы борчлары болуп къалгъан эди.Адилгерий да ол къуллугъунда ишлей тургъанлай, КПСС-ны Чегем райкому аны, тюз да урушну аллында,Булунгуда колхозгъа председателлик этерге жибергенди.

    1942 жылда немецли фашист уучлаучула бир кесек заманнга бизни республикагъа киргенлеринде Баттал Татчаев Тёбен Чегемден атланнган къызыл аскерчиле бла бирге Огъары Чегемге къарындашы Адилгерий болгъан элге баргъанды. Къарындашла къолларына сауут алып, партизан отрядланы къуралыуун сакълагъандыла.Ала партизанла бла таулагъа чыгъадыла, жарсыугъа умутларына уа жеталмайдыла.Сатлыкъладан бири къарындашланы букъгъан жерлерине немецлилени алып баргъанды.Партизан отрядла чырмай эдиле немицлилени мурдар ишлерине.Аланы тутуп, думп этиу эди муратлары.Аллай отрядланы къураугъа партия къуллукъчула бара эдиле.Аланы къолларындан келе эди уллу ишлени тындырыргъа да.

   Татчаланы Батталны бла Адилгерийни къадарлары да жарсыулу эдиле.Немислиле тау эллеге киргенде биринчиден партия къуллукъчуланы излей эдиле. Бек уллу борчлары аланы къурутуу болгъанды.Миллетни чынтты жигитлерин Батталны бла Адилгерийни да башында айтханымча тутуп 1943 жылда, Чегем ауузуну Элтюбю деген эллине кирген жеринде ёлтюрген эдиле.Ёлтюргенлери да жюреклерине сыйынмай, аланы чунгургъа атхан эдиле, юслерин да ташладан толтуруп. Экинчи уллу жумушлары уа аланы юйюрлерин жокъ этиу эди, нек дегенде аланы юйюрлери да къоркъуулу эди алагъа. Аланы къыйын да, жууаплы да ишлеринде билеклик эте эдиле таулу тиширыула, аланы юйдегилери. Батталны юйдегиси Маржан, ол ишле болгъунчу ,гитче жашчыгъы Валентин къагъанакъчыкъ болгъанда окъуна ,дуниядан кетген эди.Ол сау заманда , баш иесини юлгюсю бла партияны члени болгъан эди. Жашаугъа керекли жумушлагъа баш иесине билеклик эте, тири къатышханды.Аны бла бирге уа , аны къызы Фаризат да. Фаризат, атасыны тийиншли къызы Ленинградда педагогика институтну тыш къыралла тили факультетни бошап келген эди.Таулу тиширыуланы арасында аллай окъуу болгъан адам жокъну орунун да окъуна эди.Жаш къыз окъуп бошап келгенлей окъуна кёп тюрлю жууаплы къуллукъланы толтуруп башлагъан эди, комсомол иш болсун, партияда болса да.Немецлиле келген заманда уа ол Чегем районну ЗАГСына башчылыкъ этгенди. Аны да , Адилгерийни юй бийчесин да тутуп кетип немислиле Прохладныйге баргъан жолну тийресинде ёлтюрген эдиле. Быллай къыйынлыкъла да жоюлгъан адамланы юсюнден жазгъан , ийнаныгъыз, бек къыйынды.Миллетни къадарын къолларына алып , жанларын- къанларын аямагъан жигитлени юйде сабийлери къалсала , алагъа уа не боллукъду деген соруу душманны къулагъына кирмей эди. Аланы   юйюрлери уа кёп сабийли юйюрле эдиле.Татчаланы Адилгерийни бла Батталны къабырлары Элтюбюню, Думала деген жериндеди.Татчаланы Буслимат бла Фаризат а Тёбен Чегемде асыралыпдыла. Азаплыкъда ёлген, хар кимге да юлгю болгъан адамлагъа, Аллах жаннет берсин!Къарындашларыны ёлгенлерин эшитген, гитче эгечлери Каний , кеси барып, аланы атхан чуннгурларындан чыгъарып , кеси къолу бла асырагъан эди Батталны да Адилгерийни да.

    Гитче къарындашлары Аслангерийни уа Коммунист партия Чегем районну Акътопуракъ деген элине партия комитетни башчысына саладыла. Ишни да кереклисича къурап ,бир талай заман ишлегенден сора Аслангерий ол ишден жау-бишлакъ жарашдыргъан заводха таматалыкъ этерге кетеди.Уруш къазауатха кетгинчинге дери , ол анда урунуп тургъан эди.

   Уллу Ата Журт уруш башланнганда Татчаланы Аслангерийни, сегиз сабийни атасын, къазауатха ашыргъан эдилеУрушну от жолунда бара, ол Севастопольгъа жетеди. Историяны бетлеринде айтылгъаннга кёре Севастопольну бизни аскерчилерибиз эки жюз элли кюнню ичинде жанларын къанларын аямай къоруулагъандыла.Къарыулары фашистледен аз болгъаны себепли жанларын да аямагъандыла, алай къадары хар кимни да кесинде эди. Аны ахыр письмосу да алайдан , Керчь деген шахарчыкъдан келгенди. Аслангерий ахыр письмосунда урушну кюйсюзлюгюню юсюнден жаза эди. Мен бу къазауатдан сау чыгъарма деп ийнанмайма, къан ырхыла тохтамай барадыла ,башыбызданда от къуйулгъанлай дей эди.Ол алайда жан берген эди. Бюгюнлюкде аны къабыры белгисизди.

     Батталны да Адилгерийни да сабийлери атасыз да , анасыз да къалгъан эдиле.Аслангерийни юйдегиси уа , ол урушда жоюлуп кетгенде, сабийлери аналары бла къалгъан эдиле. Аналары сауда ала насыплыракъ эдиле аладан.Ол къыйынлыкъ келген заманда Батталны бла Адилгерийни сабийлери да Канийни тёгерегине жыйылгъан эдиле.Жанындан сюйген къарындашларыны сабийлери аманат болуп къалгъан эдиле анга.Аллай бир къыйынлыкъ башына тюшген Каний кеси да айтыучу эди, мен барындан да артха туууп, барыны къыйынлыгъында кётюрдюм деп. Алай жашауларын да урушну, ёлюмлени къайгъыларын унутдургъан дагъы да бир зат чыкъды.

   1944 жылда , фронтда жашлары, аталары, баш иелери жанларын –къанларын аямай уруш этген халкъгъа дагъыда бир уллу сынау табылды. Билмей тургъанлай ,сегизинчи мартны танг аласында , тау эллеге уллу къара машинала кирип, жыйылыугъа бир сагъат бердиле.Март айны cууукъ эрттенлигинде ол бек къыйын иш эди. Жукъ да ангыламагъан халкъны машиналагъа жюклеп ёмюрден бери жашагъан журтларындан кёчюрюп алып кетдиле. Саулай миллет кеси къыралына жау болуп чыкъды, къайры баргъанындан а хапары да жокъ эди. Саулай миллет Къазахстанны бла Къыргъызны жерлерине тебиредиле.Татчаланы жашланы юйюрлери да тебиредиле узакъ эм чексиз къыйын жолгъа. Аталары да аналары болмагъан Адилгерийни бла Батталны сабийлери Каний бла , Аслангерийни сабийлери уа аналары бла.Аланы барысын да Къазахстанны бек cууукъ областы Павлодаргъа элтдиле.Аслангерийни юй бийчеси Букъминат да сегиз сабий бла къуру жерге келдиле.Кёп да турмай, ол къыйынлыкъны кётюралмай, сегиз сабийни анасы дуниядан кетди.Аны жашы Владимир эсгергеннге кёре, кече жатып, эрттенликде къопсам, эки жанымда жатхан сабийле ёлюп кесим къалып тура эдим дейди. Алай бла аналары Букъминат ёлгенден сора да аны беш сабийи ачдан cууукъдан ёледи.Къалгъан ючюсюн а ёксюз сабийлени тутхан юйге бередиле. Аланы жанлары анда кечинедиле. Уруш оту бошалып, ала да аякъланнгандан сора Владимир трактористге окъуп , Къазахстан целинаны сюрюуде уллу къыйыны барды.Анда иги иши ючюн аны «За освоение целины» деген майдал бла да саугъалагъан эдиле.Бусагъатда Владимир Тёбен Чегемде жашайды, ол песиядады. Къазахстандан бери кёчюп келгенден башлап ол колхозда тамата инженер болуп кёп жылланы уруннганды.Аны къарындашы Магомед къыйын ауруудан ауруп дуниядан кетген эди. Эгечи Люба уа бусагъатда да Къазахстанда сабийлери бла туудукълары бла жашайды.Батталны да Адилгерийни сабийлери да кеслерини къадарларыны жолунда баргъандыла.Аланы сабийлери , туудукълары да бет жарыкълы жашайдыла.Акъыллы аппаларыны   туудукълары окъууда, ишде да кеслерин кёргюзтгендиле. Батталны къызлары Шахадат, Азибат, жашы Дима жашауну туудукъларына къоюп бу дуниядан кетгендиле. Жашы Валентин да кёп жылланы кесини иги иши бла миллетин къууандыргъанды. Ол Нальчикни тери –галантерий фабрикасында уруна, кёп махтау cёзге тийиншли болгъанды. Аны эки жашы бла бир къызы барды.Эгечи Жаннет а Къазахстанны Алма-Ата деген шахарында кесини  юйюрю бла жашайды.Адилгерийни сабийлери,туудукълары да бардыла. АНы жашлары Юсюп бла Владимир дуниядан кетгендиле. Къызлары Ханифа, Атифа бла Люба юйлерине , юйюрлерине оноу эте жашайдыла.Аланы барысына уа аналыкъ этген Канийни кесини уа бир жашы Камал бла къызы Маржандыла.Камал дуниядан кетгенди.Аны жети сабийи барды. Маржан бусагъатда Тёбен Чегемде жашайды. Ол да юч къызны бла тёрт жашны анасыды. Каний кеси уа алты жыл мындан алгъа 94 жылында дуниядан кетген эди. Акъыллы да , уллу адамлыгъы да болгъан таулу тиширыуну къадары сейир эди. Аны саулай жашауу миллетни бир ёмюрюню историясы болады. 20-чы ёмюрню кезиуюнде болгъан затланы магъанасы уа бек уллуду, нек дегенде бу ёмюр тюрлендиргенди адамланы жашауларында хар затны да , анга шагъат болгъан а уллу ишди.Аны себепли Аллах саулагъа насып, саулукъ, ёлгенлеге уа жаннет берсин!Аланы ызларындан къалгъан туудукъларыны уа эркинликлери жокъду кёплеге юлгю болгъан аппалары атларына, жигитликлерине уллу кёллю болургъа, не уа билмей къалыргъа.Ол ишле, биз аланы атларын ёхтем бла айтырча ишле болгъандыла.Биз, аланы туудукълары, аланы атларын айтхан заманда башыбызны ёрге тутарча жумушла этип кетгендиле. Ала миллетибизни къадарын къолларында тутуп, аны ючюн бергендиле сыйлы жанларын.Манга да уллу ёхтем иш эди бу жумушха къатышыргъа, аланы къыйын къадарларын адамланы эслерине салыргъа .Алай кёп тюйюл эдиле аллай адамла, акъыллары бла жигитликлери бла халкъ ичинде къалгъанла.Иги сагъыш этген заманда уа аланы атлары бла орам, эл болсун атаргъа да боллукъ эди.